Το ολοκαύτωμα της Νάουσας από τους Τούρκους το 1822

Η ίδρυση της Νάουσας χρονολογείται στο α' μισό του 15ου αι. Συγκεκριμένα, οι Τούρκοι, αμέσως μετά την κατάληψη της περιοχής, παραχωρώντας ιδιαίτερα προνόμια, προσπάθησαν να συγκεντρώσουν στη θέση που βρίσκεται η σημερινή πόλη τους κατοίκους των γύρω ορεινών χωριών. Συγκεκριμένα, απηλλάγησαν από τους φόρους, απαγορεύθηκε η εγκατάσταση Οθωμανών, εκτός από τον στρατιωτικό διοικητή και τον δικαστή, ενώ παράλληλα επιτράπηκε στους Ναουσαίους να εκλέγουν μόνοι τους τους άρχοντές τους και να διατηρούν φρουρά στην πόλη.

Το αποτέλεσμα αυτής της ειδικής μεταχείρισης ήταν η ραγδαία ανάπτυξη της Νάουσας κατά τον 18ο αι. Οι κάτοικοι της πόλης ασχολούνταν με την παραγωγή κρασιού, τα υφαντά και το εμπόριο με την Αυστρία. Η ακμή της Νάουσας τράβηξε την προσοχή του Αλή πασά, ο οποίος το 1804 την πολιόρκησε, την κατέλαβε και τη λεηλάτησε.

Τον Φεβρουάριο του 1822 οι Ναουσαίοι μαζί με τους οπλαρχηγούς Καρατάσο, Γάτσο και τον πρόκριτο Ζαφειράκη αιχμαλώτισαν την τουρκική φρουρά της Νάουσας και κήρυξαν την επανάσταση κατά των Τούρκων. Οι επαναστάτες μάλιστα νίκησαν τον τουρκικό στρατό του Κεχαγιά Μπέη που είχε 4000 άτομα στη μάχη κοντά στο μοναστήρι της Δίβρας. Ηταν μια συγκλονιστική μάχη. Για πρώτη φορά συγκροτημένος τουρκικός στρατός αναμετρήθηκε με ελληνικά σώματα και συνετρίβη.

Ομως ο πασάς της Θεσσαλονίκης Εμπού Λουμπούτ με 10.000 άνδρες ξεκίνησε να ξεπλύνει την ήττα του Κεχαγιά Μπέη. Οι μάχες γύρω από τη Νάουσα ήταν συγκλονιστικές, ώσπου η πόλη έπεσε στις 10 Απριλίου 1822 και οι Τούρκοι την κατέστρεψαν ολοκληρωτικά. Οι τελευταίοι υπερασπιστές σκοτώθηκαν στον πύργο του Ζαφειράκη και τα γυναικόπαιδα προτίμησαν να πέσουν από τον καταρράχτη της Αράπιτσας στο σημερινό χώρο θυσίας παρά να πέσουν στα χέρια των Τούρκων. Γι αυτή τη θυσία η Νάουσα ανακηρύχθηκε αργότερα ηρωική πόλη πλάι στο Μεσολόγγι, το Σούλι και το Αρκάδι.

Τα γεγονότα αυτά ήταν υπεύθυνα για μια μικρή ύφεση στην οικονομική δραστηριότητα της πόλης. Ομως στο β’ μισό του 19ου αι. η πόλη γνώρισε μεγάλη οικονομική ανάπτυξη, με τη δημιουργία εργοστασίων κλωστουφαντουργίας και νηματουργίας, των οποίων τα προιόντα εξάγονταν στις αγορές της δυτικής Ευρώπης. Στις αρχές του 20ου αι. η Νάουσα ήταν ίσως το μεγαλύτερο βιομηχανικό κέντρο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Το βιομηχανικό συγκρότημα Λόγγου, Κύρτση και Τουπάλη. Το 19ο αιώνα ήταν η μεγαλύτερη βιομηχανία της Ανατολής

Η οικονομική ανάπτυξη δεν στάθηκε εμπόδιο στην προσπάθεια για εθνική αποκατάσταση. Στη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα αρκετοί Ναουσαίοι οργανώθηκαν στο «Κέντρο Αμύνης Ναούσης». Παράλληλα ελληνικά ανταρτικά σώματα δρούσαν στην περιοχή της Νάουσας και του βάλτου των Γιαννιτσών ενάντια στη βουλγαρική προπαγάνδα.

Η Νάουσα ελευθερώθηκε από τον ελληνικό στρατό στις 17 Οκτωβρίου 1912 κατά τη διάρκεια του Α’ Βαλκανικού Πολέμου και έκτοτε ακολούθησε την ίδια μοίρα με τις υπόλοιπες περιοχές του ελληνικού κράτους. Μάλιστα με την ανταλλαγή των πληθυσμών του 1924 η περιοχή της Νάουσας δέχθηκε χιλιάδες πρόσφυγες, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν τόσο στα γύρω χωριά, όσο και στην ίδια την πόλη.

Το 1955 χαρακτηρίστηκε ως ηρωική πόλη για τους αγώνες και τις θυσίες της στους εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες. Το 1998 στα πλαίσια του προγράμματος «Καποδίστριας» η Νάουσα συνενώθηκε με τις κοινότητες Αρκοχωρίου, Γιαννακοχωρίου, Ροδοχωρίου και Στενημάχου και αποτελούν το διευρυμένο Δήμο Νάουσας.